دولت فاطمى مورد تمجيد و ستايش علماى بزرگ شيعه بود ؛ چنان‌كه سيد رضى از عالمان بزرگ با سرودن اشعارى از آنان تمجيد كرد . « 1 » دولت فاطمى ابتدا در مغرب تأسيس شد ، اما در سال 358 هجرى با فتح مصر و تجزيه آن از خلافت عباسى ، حكومت اسماعيليه به مصر منتقل شد و آنجا را مركز اسماعيليان ساخت . اعلان رسمى كيش اسماعيليه در مصر ، ضمن تقويت و تثبيت نفوذ و سيادت مذهبى علما و فقهاى اسماعيلى بر همه اركان و تشكيلات سياسى خلافت فاطميان ، رهبريت جامع فاطمى را نيز در پى داشت و تحولات عظيم مذهبى ، سياسى و فرهنگى را باعث شد . اسماعيليانِ مصر با ابتكار ، نهاد دعوت را بنيان نهادند ؛ نهادى كه وظيفه تبليغ كيش اسماعيليه را برعهده داشت و تا اواخر قرن پنجم هجرى در اوج خود بود . در اثر تلاش گسترده همين نهاد تبليغى و تعليمى بود كه اسماعيليه توانست تا عراق و ايران نفوذ كند و در سرزمين‌هاى شرقى ، دولت‌هايى محلى را با كيش اسماعيليه تأسيس كند . دوران دولت فاطميون فرصتى براى نشر انديشه‌هاى مخالف ايجاد كرد . سرانجام اين دولت در سال 566 هجرى به دست يوسف صلاح‌الدين منقرض شد و مصر و مغرب نيز ضميمه حكومت عباسيان گرديد . صلاح‌الدين از سويى به تبعيد ، تعقيب و حذف انديشه و حقوق شيعى همت گمارد و از ديگرسو به ترويج انديشه اشعرى پرداخت . به‌تدريج در هشت دهه ، شيعيان مصرى با تلاش عباسيان و حكومت‌هاى محلى منقرض شدند . 2 . دولت شيعى آل‌حمدان دولت آل‌حمدان توسط ناصرالدوله حمدانى - كه از سلسله شيعى قبيله بنىتغلب بود - در سال 292 هجرى تأسيس شد و تا سال 394 هجرى در بخش‌هايى از شام و شمال عراق ادامه يافت . ناگفته نماند كه ناصرالدوله از انديشمندان اسلامى و مدت‌ها در خدمت شيخ مفيد بود . « 2 » فضاى باز مذهبى و برخورد عالمانه و مدارا با پيروان مذاهب ، زمينه رواج انديشه شيعى را فراهم آورد . 3 . دولت علويان در شمال حسن بن زيد ، يكى از نوادگان امام حسين عليه السلام در سال 250 هجرى با بيعت مردم ديلم ، چالوس و

--> ( 1 ) . على بن محمد ( ابن‌اثير ) ، الكامل فى التاريخ ، ج 8 ، ص 24 . ( 2 ) . بنگريد به : دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 1 ، ص 688 .